Derde gender

Het is nuttig om te vergelijken en het is misleidend als je het letterlijk neemt.

De term markeert een eenvoudige vaststelling: veel samenlevingen, op elk bewoond continent en door de hele opgetekende geschiedenis heen, hebben gendercategorieën buiten de twee erkend, met eigen namen, verplichtingen, ceremoniële functies en sociale posities.

De problemen beginnen onmiddellijk na die vaststelling.

• "Derde" impliceert een volgorde. Het zet man en vrouw voorop en al het andere in een genummerd vakje daarachter, en dat is een uitspraak over rangorde die deze samenlevingen doorgaans niet doen.
• "Derde" impliceert één. De Bugis van Zuid-Sulawesi erkennen vijf genders, geen drie. De Diné-traditie wordt doorgaans beschreven als erkennend van vier posities. Één extra vakje heeft de verkeerde vorm voor de meeste van deze systemen.
• Het gooit dingen op één hoop die niet op elkaar lijken. Een ritueel specialist, een op verwantschap gebaseerde beroepsgemeenschap, een gewoonterechtelijke eigendomsregeling en een persoonlijke identiteit staan allemaal in de lijst hieronder. Ze zijn geen varianten van één ding.
• Niemand beschrijft zichzelf zo. Er is niemand die zegt: "Ik ben een derde gender". Ze zeggen hijra, of māhū, of bissu.

We houden de term aan omdat het het label is waarop mensen zoeken en omdat de vergelijking die hij mogelijk maakt echt nuttig is. We gebruiken hem als deur, niet als beschrijving.

Erkende gendercategorieën buiten man en vrouw

De lijst hieronder is een startpunt voor verder lezen, geen taxonomie. Elk item heeft een eigen geschiedenis, een eigen taal en een eigen zelfverstaan, en verschillende hebben een volledig artikel op deze site. Elke regel geeft de naam, de cultuur en regio, en wat het onderscheidt.

• Hijra (Zuid-Azië: India, Pakistan, Bangladesh, Nepal). Een gemeenschap met een eigen guru-chela-verwantschapssysteem en een eigen rituele beroep, niet alleen een gender. Sinds 2014 wettelijk erkend in India. Volledig artikel
• Māhū (Kanaka Maoli, Hawaiʻi, en Tahiti). "In het midden." Traditionele rollen als leraar, genezer en bewaarder van kennis. Gesloten voor buitenstaanders. Volledig artikel
• Two-Spirit (pan-inheems, Noord-Amerika). Een Engelse overkoepelende term die in 1990 door inheemse mensen is bedacht. Geen traditionele term en niet op te eisen door niet-inheemse mensen. Volledig artikel
• Travesti (Latijns-Amerika, vooral Argentinië, Brazilië en Peru). In Argentinië een expliciet politieke identiteit, met een eigen theorie. Weigert vaak de vertaling "trans vrouw". Volledig artikel
• Burrnesha (Albanese bergstreken, Kosovo, Montenegro, Noord-Macedonië). Een sociale positie die je betreedt via een onherroepelijke eed onder de Kanun. Bijna uitgestorven: er zijn er nog ruwweg een dozijn. Volledig artikel
• Fa'afafine (Samoa). "Op de wijze van een vrouw." Mensen met het geboortegeslacht man met een gevestigde sociale en familiale rol; breed erkend in de Samoaanse samenleving en in de diaspora.
• Fa'afatama (Samoa). "Op de wijze van een man." De tegenhangerrol, met het geboortegeslacht vrouw. Internationaal minder zichtbaar dan fa'afafine en er geen spiegelbeeld van.
• Fakaleitī / leitī (Tonga). Een verwante Polynesische rol, onderscheiden van fa'afafine ondanks het feit dat ze in verslagen van buitenaf vaak op één hoop worden gegooid.
• Bakla (Filipijnen). Geboortegeslacht man, vrouwelijke expressie, met precoloniale wortels die verbonden zijn met de rituele specialisten babaylan. Bakla mengt gender en seksualiteit op een manier die zich niet in een van beide laat wegsorteren.
• Kathoey (Thailand). Sociaal breed erkend, zonder overeenkomstige wettelijke erkenning. Het gebruik loopt van neutraal tot pejoratief, afhankelijk van spreker en context.
• Bissu (Bugis, Zuid-Sulawesi, Indonesië). Rituele specialisten die begrepen worden als drager van alle genders samen, een van de vijf erkende Bugis-genders. De aantallen zijn sinds de twintigste eeuw sterk gedaald.
• Calabai en calalai (Bugis, Zuid-Sulawesi, Indonesië). De twee overige Bugis-genders die, samen met bissu, oroané en makkunrai, het vijfgendersysteem completeren dat door Sharyn Graham Davies is gedocumenteerd.
• Muxe (Zapoteekse gemeenschappen, Oaxaca, Mexico). Een erkende rol met diepe lokale wortels, met Juchitán als middelpunt. Muxes zijn inheems Mexicaans en de term is geen algemeen Latijns-Amerikaanse.
• Sekrata (Sakalava, Madagaskar). Een erkende rol voor mensen met het geboortegeslacht man die als vrouw worden opgevoed en leven. De documentatie is dunner dan bij de meeste items hier, en komt vooral van buitenaf.

Wat deze pagina niet zegt

• Dit zijn geen "soorten non-binair". Non-binair is een hedendaagse westerse identiteitsterm met een eigen geschiedenis. Deze tradities eronder plaatsen keert de chronologie om en importeert een kader waarin geen van hen is gebouwd.
• Dit is geen bewijs dat genderdiversiteit natuurlijk is. Het is bewijs dat gendersystemen variëren. Dat is een sterkere en interessantere stelling, en ze vereist niet dat de cultuur van iemand anders dienstdoet als argument in een Europees debat.
• Verschillende hiervan zijn gesloten. Two-Spirit en māhū zijn in het bijzonder niet beschikbaar voor buitenstaanders. Andere zijn niet gesloten maar daarom nog geen zwevende labels: ze brengen verplichtingen mee.
• Verschillende worden van binnenuit betwist. Of burrnesha überhaupt een gender is, of rae-rae los staat van māhū, of kathoey neutraal dan wel beledigend is: dat zijn levende discussies onder de betrokkenen, geen vaststaande feiten die een naslaggids je kan aanreiken.

Derde-gender- en gendervariante rollen zijn op elk bewoond continent en over duizenden jaren gedocumenteerd. Veel ervan werden onder het Europese kolonialisme onderdrukt of strafbaar gesteld, en veel ervan worden nu opnieuw opgeëist en wettelijk erkend. De losstaande rollen die in deze gids worden genoemd (Sekrata, Bakla, Fa'afatama, Calabai, Calalai en andere) hebben elk hun eigen culturele context.